Zakup udziałów w spółce to jedna z najczęstszych form inwestowania kapitału – zarówno przez przedsiębiorców, jak i podmioty instytucjonalne. Choć transakcja ta z pozoru wydaje się prosta, jej ujęcie księgowe i podatkowe potrafi rodzić liczne wątpliwości: od prawidłowej wyceny, przez moment ujęcia w księgach, aż po konsekwencje w CIT, PIT i VAT.
W niniejszym artykule omawiamy zakup udziałów – księgowanie od A do Z, w sposób kompleksowy, aktualny i praktyczny, uwzględniając obowiązujące regulacje oraz najczęstsze błędy popełniane w praktyce.
W artykule dowiesz się m.in.:
- jak prawidłowo zaksięgować zakup udziałów krok po kroku
- jakie znaczenie ma forma nabycia udziałów
- kiedy zakup udziałów stanowi koszt podatkowy
- jak rozliczyć podatek CIT i PIT
- jak traktować VAT przy nabyciu udziałów
- jakie różnice występują między KSR a MSSF
Czytaj więcej…
Spis treści
- Czym jest zakup udziałów w ujęciu bilansowym
- Zakup udziałów a klasyfikacja aktywów finansowych
- Księgowanie zakupu udziałów – podstawowe schematy
- Cena nabycia udziałów i jej elementy
- Zakup udziałów a podatek CIT
- Zakup udziałów a podatek PIT
- VAT przy zakupie udziałów – kiedy występuje
- Zakup udziałów a amortyzacja
- Utrata wartości udziałów i odpisy aktualizujące
- Sprzedaż udziałów – konsekwencje księgowe i podatkowe
- Najczęstsze błędy w księgowaniu zakupu udziałów
Czym jest zakup udziałów w ujęciu bilansowym
Zakup udziałów polega na nabyciu praw majątkowych w kapitale zakładowym spółki, najczęściej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. W ujęciu bilansowym udziały stanowią aktywa finansowe, których klasyfikacja zależy od celu nabycia oraz okresu utrzymywania.
Z perspektywy rachunkowości kluczowe znaczenie mają:
- zamiar inwestora (krótko- czy długoterminowy),
- stopień kontroli nad jednostką,
- możliwość wywierania znaczącego wpływu.
Zakup udziałów a klasyfikacja aktywów finansowych
Udziały mogą zostać zaklasyfikowane jako:
- inwestycje długoterminowe – gdy jednostka zamierza utrzymywać je powyżej 12 miesięcy,
- inwestycje krótkoterminowe – gdy planowany jest ich szybki obrót,
- udziały w jednostkach zależnych, współzależnych lub stowarzyszonych – przy spełnieniu kryteriów kontroli lub znaczącego wpływu.
Klasyfikacja ta determinuje sposób wyceny oraz prezentacji w sprawozdaniu finansowym.
Księgowanie zakupu udziałów – podstawowe schematy
Najczęściej stosowany schemat księgowy wygląda następująco:
Wn Inwestycje długoterminowe – udziały
Ma Rachunek bankowy / Rozrachunki
W przypadku kosztów transakcyjnych:
Wn Inwestycje długoterminowe – udziały
Ma Rozrachunki z dostawcami
Koszty te – co istotne – zwiększają wartość początkową udziałów, a nie są ujmowane bezpośrednio w kosztach.
Cena nabycia udziałów i jej elementy
Cena nabycia obejmuje:
- cenę zapłaconą sprzedającemu,
- opłaty notarialne,
- podatek od czynności cywilnoprawnych (PCC),
- koszty doradztwa prawnego i finansowego,
- prowizje pośredników.
Zgodnie z ustawą o rachunkowości, wszystkie koszty bezpośrednio związane z zakupem udziałów powiększają ich wartość bilansową.
Zakup udziałów a podatek CIT
Dla podatników CIT zakup udziałów nie stanowi kosztu uzyskania przychodu w momencie nabycia. Koszt podatkowy powstaje dopiero:
- przy sprzedaży udziałów,
- przy likwidacji spółki,
- przy umorzeniu udziałów.
Kosztem uzyskania przychodu jest wówczas cena nabycia udziałów, powiększona o koszty transakcyjne.
Zakup udziałów a podatek PIT
Analogiczne zasady obowiązują podatników PIT. Dochód z odpłatnego zbycia udziałów:
- podlega opodatkowaniu stawką 19%,
- wykazywany jest w zeznaniu PIT-38,
- nie łączy się z innymi źródłami dochodu.
VAT przy zakupie udziałów – kiedy występuje
Zakup udziałów co do zasady nie podlega VAT, ponieważ stanowi czynność z zakresu obrotu papierami wartościowymi, zwolnioną z VAT na podstawie ustawy o VAT.
Wyjątkiem mogą być usługi doradcze i pośrednictwa, które:
- podlegają VAT,
- nie zawsze dają prawo do odliczenia podatku naliczonego.
Zakup udziałów a amortyzacja
Udziały nie podlegają amortyzacji podatkowej ani bilansowej. Oznacza to, że ich wartość pozostaje niezmienna do momentu:
- sprzedaży,
- trwałej utraty wartości,
- likwidacji inwestycji.
Utrata wartości udziałów i odpisy aktualizujące
Jeżeli wystąpi trwała utrata wartości udziałów, jednostka zobowiązana jest do dokonania odpisu aktualizującego, który:
- obciąża wynik finansowy,
- nie zawsze stanowi koszt podatkowy,
- wymaga odpowiedniego udokumentowania.
Sprzedaż udziałów – konsekwencje księgowe i podatkowe
Przy sprzedaży udziałów powstaje:
- przychód podatkowy,
- koszt uzyskania przychodu w wysokości ceny nabycia,
- obowiązek rozliczenia podatku dochodowego.
Księgowo operacja ta wpływa bezpośrednio na wynik finansowy jednostki.
Najczęstsze błędy w księgowaniu zakupu udziałów
Do najczęściej spotykanych błędów należą:
- ujmowanie zakupu udziałów bezpośrednio w kosztach,
- nieuwzględnianie kosztów transakcyjnych w wartości początkowej,
- błędna klasyfikacja inwestycji krótkoterminowej i długoterminowej,
- nieprawidłowe rozliczenie PCC i VAT.
Podsumowanie
Zakup udziałów to operacja złożona, wymagająca znajomości zarówno przepisów rachunkowych, jak i podatkowych. Prawidłowe księgowanie i rozliczenie podatkowe pozwala uniknąć ryzyk, sporów z organami podatkowymi oraz błędów w sprawozdawczości finansowej.